Serwis Informacyjny Biotechnolog.net rozmawiał z Panem Profesorem Ryszardem Słomskim z Katedry Biochemii i Biotechnologii Akademii Rolniczej w Poznaniu oraz Instytutu Genetyki Człowieka PAN na temat testów genetycznych na ustalanie ojcostwa i regulacji prawnych w tym zakresie.

Hubert Ludwiczak (hlbiotech)
Panie Profesorze, przy okazji ostatniego skandalu obyczajowego w Polsce, w mediach często pojawiały się takie pojęcia jak “testy genetyczne“, “testy na ustalenie ojcostwa”, “badanie DNA”. Pan Profesor jest biegłym sądowym i wybitnym specjalistą w zakresie genetyki człowieka i testów na ustalanie ojcostwa. Proszę zatem krótko wyjaśnić, na czym polegają testy genetyczne i jak się je przeprowadza.

prof. Ryszard Słomski
DNA (kwas dezoksyrybonukleinowy) jest materiałem genetycznym, który w postaci chromosomów, występuje w komórkach organizmu. Każda komórka posiadająca jądro komórkowe zawiera 46 chromosomów (22 pary i 2 chromosomy płci). Plemniki mężczyzny i komórki jajowe kobiety zawierają po 23 chromosomy. W wyniku połączenia plemnika i komórki jajowej powstaje płód. Aby urodził się zdrowy człowiek potrzebnych jest 46 w pełni funkcjonalnych chromosomów. Człowiek otrzymuje połowę swojego materiału genetycznego od biologicznej matki, a połowę od biologicznego ojca.

Ustalanie ojcostwa na podstawie testu DNA jest czymś więcej niż testem wykonanym z krwi. Do badań mogą być wykorzystane nie tylko komórki krwi, ale także komórki nabłonka, tkanki oraz nasienie. Identyfikacja indywidualna na podstawie grup krwi A, B, 0 i Rh jest mniej precyzyjna, z uwagi na niewielkie zróżnicowanie tych cech w obrębie populacji. DNA każdego człowieka jest jedyny w swoim rodzaju (wyjątek stanowią bliźnięta jednojajowe) i dlatego testy DNA są najlepsze w grupie badań identyfikacyjnych. Wyniki badań oparte o DNA są często 10–100 razy bardziej dokładne, niż wymagają tego sądy.

Badania DNA dla potrzeb medyczno-sądowych rozpoczęły się w Wielkiej Brytanii w 1986 r, i stanowią doskonały przykład szybkiego przejścia badań genetycznych do praktyki. W Polsce wykonywane są od początku lat 90-tych.

hlbiotech
Czy wynik takiego testu daje 100% pewność?

prof. Słomski
Ustalenie ojcostwa na podstawie testu DNA jest najbardziej dokładną metodą badań. Jeżeli u dziecka występują cechy, które nie występują ani u biologicznej matki dziecka, ani u domniemanego ojca, to znaczy, że można z całą pewnością wykluczyć ojcostwo tego mężczyzny w stosunku do w/w dziecka, zatem prawdopodobieństwo, że ten mężczyzna jest ojcem w/w dziecka wynosi 0%.
Jeżeli u dziecka występują cechy, które występują zarówno u biologicznej matki dziecka jak i u domniemanego ojca, możemy obliczyć prawdopodobieństwo ojcostwa tego mężczyzny w stosunku do dziecka, które z reguły wynosi od 99,99999% do 100,00000%. Takie wyniki świadczą, że ojcostwo domniemanego ojca w stosunku do dziecka jest “praktycznie pewne”, co jest przez sądy w Polsce honorowane jako dowód ojcostwa.

Można powiedzieć, że wykluczenia ojcostwa są zawsze pewne, a potwierdzenia są oparte na prawdopodobieństwie.

hlbiotech
Jak przeprowadzany jest test i ile powtórzeń musi być wykonanych w laboratorium?

prof. Słomski
Zdecydowana większość badań przebiega obecnie z zastosowaniem PCR (łańcuchowej reakcji polimerazy). W wersji multipleks można jednocześnie określać polimorfizm 10 alleli. Laboratoria pracujące wyłącznie ta metodą powinny wykonać badania co najmniej dwukrotnie, aby obniżyć szanse wystąpienia błędu. Głównie chodzi tu o pobranie DNA do reakcji molekularnej, które nie powinno być jednokrotne.

Metoda polega na enzymatycznej amplifikacji DNA. Wykorzystanie specyficznych starterów pozwala na amplifikację wybranych rejonów DNA, które po rozdziale elektroforetycznym mogą być następnie uwidocznione. Zaletą metody PCR jest możliwość jej przeprowadzenia nawet wtedy, gdy dysponujemy niewielką ilością materiału do badań. PCR wykonuje się zwykle wtedy, gdy nie ma wystarczającej ilości DNA do metody RFLP. Najczęściej PCR wykonuje się w sprawach kryminalnych, gdzie do badań pozostają jedynie śladowe ilości DNA.

Trudniejszą i historycznie wcześniejszą metodą ustalania ojcostwa w oparciu o badanie DNA jest metoda, która nie wymaga enzymatycznej amplifikacji DNA. Cechy genetyczne (allele) uwidacznia się poprzez hybrydyzację sondy molekularnej z DNA. Opisywana metoda niesie ze sobą dużo mniejsze ryzyko błędu niż inne metody. Metoda polega na analizie polimorfizmu długości fragmentów restrykcyjnych (RFLP). Można wykorzystać dwa różne zestawy sond: sondę jednopunktową do oznaczenia pojedynczych cech lub sondę wielopunktową, która pozwala na jednoczesne oznaczenie wielu cech. Sonda odnajduje unikatowy dla każdego fragment DNA i oznacza go. Np. sonda molekularna MS31 wiąże się w rejonie p22 (D7S21) chromosomu siódmego a sonda molekularna MS43A wiąże się w rejonie q24.3 (D12S11) chromosomu dwunastego. Zastosowanie sondy wielopunktowej pozwala na jednoczesne oznaczenie wielu cech i uwidacznia DNA w postaci wielu prążków. Ponieważ każdy z nas posiada 23 pary chromosomów, sonda wiąże się w dwóch różnych miejscach, specyficznych dla każdego człowieka. Sonda jest znakowana i można ją uwidocznić stosując czytniki fluorescencyjnie lub autoradiografię. Dla celów ustalenia ojcostwa hybrydyzacja może być powtarzana kilkakrotnie, z zastosowaniem różnych sond, aż otrzyma się w pełni zadawalające wyniki. Trzeba wykonać 3 reakcje PCR, aby dostarczyć tyle informacji, ile daje 1 reakcja RFLP. Wykonanie analizy RFLP zajmuje kilka dni, natomiast PCR tylko kilka godzin.

hlbiotech
Najczęściej testy takie przeprowadzane są na zlecenie sądu w sprawach dotyczących przyznania alimentów. Czy testy takie można również zlecić wykonać samemu (prywatnie)?

prof. Słomski
Test DNA w celu ustalenia ojcostwa można przeprowadzić prywatnie i w wielu krajach jest to powszechnie stosowane. Bez względu na to czy analiza DNA jest wykonywana na zlecenie sądu, czy na zlecenie osób prywatnych, jest wykonywana w taki sam sposób. Opinia wydana przez laboratorium diagnostyczne na zlecenie prywatne jest honorowana przez sądy w Polsce. Przy zleceniu prywatnym wymagana jest zgoda stron na ich przeprowadzenie. Należy odradzić wykonanie takich badań wynikające ze stanów emocjonalnych lub polegające na wykonaniu analizy z udziałem pośrednika. Chodzi tu o dostęp osób postronnych do próbek DNA jak i do wyniku. Ważna staje się również kwestia odpowiedzialności za wynik i jego interpretację, gdyż ma to olbrzymie znaczenia dla osób poddanych badaniu.

hlbiotech
Od kogo musi zostać pobrane DNA do testu na ustalenie ojcostwa?

prof. Słomski
Aby wykonać test DNA przygotowujemy materiał pochodzący od matki, dziecka i domniemanego ojca. Z naukowego punktu widzenia nie trzeba analizować DNA matki, jednak objęcie jej badaniem daje możliwość pewniejszego wnioskowania i w niektórych sprawach jest konieczne. W badaniu można wykorzystać krew lub komórki nabłonka. W przypadku człowieka najlepszym materiałem wyjściowym jest krew obwodowa, pobrana w laboratorium wykonującym badanie. Oczywiście dla badań z zakresu kryminalistyki nie będzie to w wielu sprawach możliwe, lecz dla badań spornego ojcostwa powinno być standardem. Coraz częściej stosuje się wymazy z jamy ustnej, jednak wynik może być obarczony błędem.

hlbiotech
Czy test genetyczny na ustalenie ojcostwa wykonany na własną rękę (np. przez matkę dziecka jeszcze przed rozpoczęciem procesu sądowego) będzie ważnym dowodem w czasie rozprawy?

prof. Słomski
Aby uzyskać ważny dowód należy pobrać od domniemanego ojca krew do analiz za jego zgodą. Pobranie materiału do badań bez wiedzy czy zgody ze strony domniemanego ojca powoduje, że uzyskaną próbkę opisuje się jako próbkę „A”, która może być materiałem pomocniczym, a wynik analizy na pewno nie ulegnie zmianie po uwzględnieniu tożsamości badanych osób, ponieważ materiał genetyczny każdego z nas nie ulega istotnym zmianom podczas całego życia.

hlbiotech
Co zrobić, gdy domniemany ojciec nie chce poddać się badaniu, czyli nie chce udostępnić swojego materiału genetycznego, również w toku oficjalnego postępowania sądowego, gdy sąd zlecił wykonanie takiego testu? Czy w ogóle jest taka możliwość?

prof. Słomski
W szczególnych przypadkach krew może zostać pobrana w innej placówce i przesłana do laboratorium. Jednak nie jest to procedura standardowa i na jej przeprowadzenie musi wyrazić zgodę sąd. W przypadku ustalania ojcostwa na zlecenie sądu wobec osób zatrzymanych czy skazanych, są oni doprowadzani na miejsce pobrania.

hlbiotech
Czy wynik testów genetycznych na ustalenie ojcostwa podlega przed sądem wyższej instancji zaskarżeniu? Innymi słowy, czy można podważyć wiarygodność takiego testu, gdy został wykonany on na zlecenie sądu w sprawach o alimenty? I czy sąd bierze w ogóle pod uwagę możliwość zaskarżenia wiarygodności testu?

prof. Słomski
Matka dziecka na pewno wie, kto jest lub kto może być ojcem dziecka. Gdy wynik nie jest zgodny z jej przekonaniem, badanie powinno być powtórzone na zlecenie sądu w innym laboratorium i w przypadku rozbieżności ponownie powtórzone. Badania wykonują ludzie i zawsze należy się liczyć z możliwością błędu, a zapobiec temu mają rygorystyczne rozwiązania laboratoryjne.

hlbiotech
Czy testy genetyczne na ustalenie ojcostwa mogą w Polsce przeprowadzać tylko akredytowane laboratoria? Jeśli tak, to kto akredytuje takie laboratoria i jakie certyfikaty są wydawane?

prof. Słomski
Obecnie obowiązujące przepisy dotyczące medycznych laboratoriów diagnostycznych, które wykonują badania in vitro materiału biologicznego wymagają prowadzenia prac diagnostycznych na materiale człowieka, w tym na krwi przez diagnostów laboratoryjnych, posiadających „Prawo Wykonywania Zawodu Diagnosty Laboratoryjnego”. Kierownik laboratorium musi ponadto posiadać specjalizację w zakresie prac wykonywanych w danym laboratorium. W tym przypadku chodzi o laboratoryjną genetykę medyczną. Ważne jest również posiadanie uprawnień biegłego sądowego. Zwyczajowo badania prowadzą Zakłady Medycyny Sądowej, są również laboratoria prywatne o bardzo dużym doświadczeniu i takie, których doświadczenie jest małe.

hlbiotech
Czy są w Polsce przepisy prawne, które regulują sprawy nie tylko ustalania ojcostwa, ale ogólnie również innych testów genetycznych?

prof. Słomski
Ustalanie ojcostwa regulowane jest przede wszystkim przez Kodeks Rodzinny i Opiekuńczy (ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. z późniejszymi zmianami). Kodeks ten, co jest ważne, rozróżnia dwa rodzaje możliwych testów na ojcostwo:
a) Proces o ustalenie ojcostwa - dotyczy dzieci urodzonych poza związkiem małżeńskim.
Art. 84.
§ 2. Powództwo o ustalenie ojcostwa wytacza się przeciwko domniemanemu ojcu.
Art. 85.
§ 1. Domniemywa się, że ojcem dziecka jest ten, kto obcował z matką dziecka nie dawniej niż w trzechsetnym, a nie później niż w sto osiemdziesiątym pierwszym dniu przed urodzeniem się dziecka.
b) Proces o zaprzeczenie ojcostwa - dotyczy dzieci urodzonych w związku małżeńskim.
Art. 62.
§ 1. Jeżeli dziecko urodziło się w czasie trwania małżeństwa albo przed upływem trzystu dni od jego ustania lub unieważnienia, domniemywa się, że pochodzi ono od męża matki.
§ 3. Domniemania powyższe mogą być obalone tylko na skutek powództwa o zaprzeczenie ojcostwa.

W przypadku innych testów genetycznych, uregulowania dotyczą przeprowadzania badań przez uprawnionych do tego diagnostów laboratoryjnych. Ponadto została przez Polskę podpisana „Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Godności Istoty Ludzkiej w Odniesieniu do Zastosowań Biologii i Medycyny: Konwencja o Prawach Człowieka i Biomedycynie” odnosząca się do zakazu dyskryminacji ze względu na dziedzictwo genetyczne, genetycznych testów prognozujących, interwencji wobec genomu ludzkiego i zakazu dokonywania wyboru płci

hlbiotech
Serdecznie dziękuję za wywiad.
 
 
* Ryszard Słomski, profesor zwyczajny, Kierownik Katedry Biochemii i Biotechnologii Akademii Rolniczej im. Augusta Cieszkowskiego w Poznaniu, Zastępca dyrektora ds. naukowych Instytutu Genetyki Człowieka Polskiej Akademii Nauk w Poznaniu, Zastępca przewodniczącego Komitetu Genetyki Człowieka i Patologii Molekularnej Polskiej Akademii Nauk w Gdańsku, organizator Szkół Letnich z zakresu biologii molekularnej i biotechnologii, biegły sądowy z zakresu genetyki człowieka.

———————————
Zobacz również::

- Katedra Biochemii i Biotechnologii AR w Poznaniu
http://www.au.poznan.pl/kbib

- Instytut Genetyki Człowieka PAN
http://www.igcz.poznan.pl/

- Kodeks Rodzinny i Opiekuńczy z dnia 25 lutego 1964 roku (Dz. U. z dnia 5 marca 1964 roku):
http://www.biotechnolog.net/?page_id=618

- Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Godności Istoty Ludzkiej w Odniesieniu do Zastosowań Biologii i Medycyny: Konwencja o Prawach Człowieka i Biomedycynie:
http://www.cecib.edu.pl/infolinki/konwenochronie.html

- Rzecznik Praw Obywatelskich nt. sądowego ustalenia ojcostwa oraz uznania dziecka - aspekty prawne:
http://www.brpo.gov.pl/index.php?md=1024&s=1

- Ustawy i rozporządzenie Ministra Zdrowia związane z diagnostyką laboratoryjną i prawem wykonywania zawodu diagnosty laboratoryjnego:
http://www.biotechnolog.net/?page_id=547#3.5