W dniach 9-10 listopada 2007 odbędzie się w Warszawie międzynarodowa konferencja “The advancement of science and the dilemma of dual use: Why we can’t afford to fail”, poświęcona tzw. podwójnemu zastosowaniu technologii i wyników badań. Jej organizatorem jest Polska Akademia Nauk. Serwis Informacyjny Biotechnolog.net rozmawia z profesorem Andrzejem Górskim - Wiceprezesem Polskiej Akademii Nauk, przewodniczącym Komitetu Naukowego konferencji.

Hubert Ludwiczak (hlbiotech)
Panie profesorze, zbliża się niezwykle ważna i ciekawa konferencja poświęcona problematyce tzw. podwójnego zastosowania (dual use) oraz dyskusji nt. kodeksu etycznego dla naukowców. Proszę powiedzieć, dlaczego warto wybrać się właśnie na tę konferencję i jakiemu problemowi jest ona poświęcona?

prof. Andrzej Górski, Wiceprezes Polskiej Akademii Nauk
Może warto na początek sprecyzować, czego konferencja dotyczy. Żyjemy obecnie w takich czasach, w których postęp nauki niekoniecznie musi sie przekładać na zastosowanie tej nauki wyłącznie do celów pokojowych. Dramatycznym przykładem są tutaj chociażby zamachy z 11 września 2001 roku, kiedy samoloty pasażerskie zostały użyte do ataków terrorystycznych. Takich przykładów można podać wiele z różnych dziedzin nauki. Choć celem nauki jest służenie dobru ludzkości, to właściwie każdy wynalazek, każde odkrycie może być wykorzystane również niezgodnie z tymi założeniami, co stanowi istotę “dual use”. Problem ten w nauce staje sie coraz bardziej oczywisty i palący. Dowodem na potwierdzenie tych słów może być fakt, że w lutym tego roku w Bethesda w stanie Maryland (USA), w siedzibie Narodowych Instytutów Zdrowia (NIH), odbyła się konferencja okrągłego stołu “International Roundtable on Dual Use Life Sciences Research” poświęcona zagadnieniu podwójnego zastosowania. Choć konferencja ta, w trakcie której również i ja miałem wystąpienie jako przedstawiciel naszego kraju, miała jedynie charakter wewnętrzny, doszedłem do wniosku, że dobrze byłoby, aby tego rodzaju spotkanie zorganizować w Polsce. Zagadnienie dual use jest bardzo ważne i warto, aby również Polska Akademia Nauk włączyła się w próbę uregulowania tego problemu.

hlbiotech
Jakie tematy będą poruszane w trakcie konferencji, kto weźmie w niej udział?

prof. Górski
W naszej konferencji udział wezmą wybitni przedstawiciele nauki z całego świata, którzy zajmują się problematyką dual use i dyskusją wokół kodeksu etycznego dla naukowców. Wszystkie referaty jak i prelegenci są wyszczególnieni na stronie internetowej Polskiej Akademii Nauk (PAN).

hlbiotech
Do kogo w szczególności skierowana jest ta konferencja, do biotechnologów i mikrobiologów, czy może ogólnie do wszystkich naukowców?

prof. Górski
Ta konferencja jest skierowana właściwie do wszystkich naukowców, gdyż tak jak wspomniałem już wcześniej, każdy wynalazek czy odkrycie (nie tylko z biologii molekularnej czy mikrobiologii) może zostać użyte również do celów sprzecznych z interesami cywilizacji. W szczególnym stopniu konferencja ta dotyczy naukowców prowadzących badania eksperymentalne.

hlbiotech
Co jakiś czas słyszymy w mediach o możliwości użycia broni atomowej, radiologicznej chemicznej, a nawet biologicznej do ataków terrorystycznych. Czy naprawdę istnieje duże niebezpieczeństwo wykorzystania ogólnie dostępnych (chociażby w internecie) wyników badań naukowych do celów sprzecznych z ich założeniami? Czy należy obawiać się, że wszechobecny dostęp do wiedzy, szczególnie w zakresie inżynierii genetycznej i mikrobiologii naprawdę skończy sie źle któregoś dnia?

prof. Górski
Jeśli w internecie opublikować skład genetyczny złośliwego wirusa, to teoretycznie nie można wykluczyć, że jakieś laboratorium biologii molekularnej może swobodnie dokonać syntezy tego wirusa. Co więcej, mamy przykłady, że tak już się stało, np. odtworzono wirusa polio tylko na podstawie sekwencji dostępnych w bazie NCBI. Myślę, że ważne jest pytanie, czy w interesie ludzkości jest w ogóle zamieszczanie tego rodzaju informacji. Ja mam nadzieję, że na konferencji bedą dyskutowane między innymi tego rodzaju pytania.

hlbiotech
Jak bardzo potrzebny jest międzynarodowy kodeks etyki dla naukowców? Czy są prowadzone jakieś działania, aby kodeks taki miał wiążącą moc prawną?

prof. Górski
Pytanie to jest pytaniem trudnym, szczególnie jeśli chodzi o odpowiedź o wiążącą moc prawną, gdyż problematyka podwójnego zastosowania jest stosunkowo nowym zagadnieniem, nad którym dyskutuje się dopiero od niedawna. Kodeks postępowania naukowców (tzw. scientific codes of conduct) jest potrzebny i trwają w tej chwili międzynarodowe konsultacje nad jego kształtem i możliwościami wprowadzenia go w życie.

hlbiotech
Czy polscy naukowcy i Rząd są włączeni w jakiekolwiek prace na temat regulacji kwestii związanych z podwójnym zastosowaniem?

prof. Górski
O ile mi wiadomo, w Ministerstwie Nauki i Szkolnictwa Wyższego jest zespół, który interesuje sie zagadnieniami podwójnego zastosowania. Ponadto Departament Kontroli Eksportu Ministerstwa Gospodarki nadzoruje, na podstawie odpowiednich przepisów, obrót z zagranicą towarami o potencjale dual use.

hlbiotech
Od jakiegoś czasu słyszy się głosy mówiące o potrzebie ograniczania dostępu do publikacji naukowych, w których zawarte są wrażliwe informacje dotyczące np. właściwości patogennych wirusów czy bakterii lub konstruowania szczepów o podwyższonej letalności (badania takie są częścią programów bioobrony). Czy ofiarą takich obostrzeń nie padną któregoś dnia sami naukowcy?

prof. Górski
Tego się właśnie obawia całe środowisko naukowe. Takie ograniczenia mogłyby spowolnić badania naukowe i doprowadzić do ograniczenia prac zmierzających chociażby do opracowania terapii przeciw różnym patogenom. Poza tym naukowcy sądzą, że takie ograniczenia są niezgodne z pryncypiami rozwoju nauki. Na konferencji będzie również dyskusja na ten temat. Prof. Avrum Gotlieb, wiceprzewodniczący Komitetu ds. Polityki Naukowej Federacji Amerykańskich Towarzystw Biologii Eksperymentalnej (FASEB), wygłosi referat pt. “Security and Science: Striking a Balance” o poszukiwaniu równowagi między badaniami a bezpieczeństwem publicznym. Ponadto prof. Viviene Nathanson z British Medical Association (BMA), reprezentująca również World Medical Association (WMA), opowie właśnie o tych rozterkach w wykładzie pt. “Dual use: do ethical codes help or hinder?”.

hlbiotech
Czy popiera Pan profesor konieczność ograniczania dostępu do literatury zawierającej wrażliwe informacje oraz technologii, szczególnie w obliczu faktu, że żyjemy w erze “post 9/11″ - po zamachach na World Trade Center we wrześniu i aferze z wąglikiem w październiku 2001 roku? Czy też takie ograniczanie nie jest w ogóle możliwe w dzisiejszych czasach szybkiej wymiany informacji?

prof. Górski
Ja bym powiedzial inaczej: problemem jest to, czy w ogóle powinno się publikować prace zawierające wrażliwe informacje, czyli czy naukowcy powinni prowadzić badania o charakterze dual use. Dylematem jest więc, czy powinno się publikować takie wyniki, które mogą być użyte niezgodnie z interesami społecznymi, i czy powinno się finansować badania o potencjale dual use. Rodzi się też następne pytanie: kto ma decydować o tym, co można publikować, a czego nie wolno.

Moje osobiste zdanie jest takie: niezależnie od toczącej się na ten temat dyskusji i różnych konferencji; niezależnie od tego, co my powiemy, już dziś można zaobserwować, że takie ograniczenia są w pewnym stopniu wprowadzane. Wszelkiego rodzaju ściślejsze kontrole na lotniskach, restrykcyjne przepisy celne - to wszystko ma służyć również ograniczeniu rozprzestrzeniania się technologii dual use. Podam również przykład z własnego podwórka, a więc z nauk biomedycznych: otrzymujemy często przesyłki preparatów bakteryjnych izolowanych od chorych, również z zagranicy, aby sprawdzić wrażliwość tych bakterii na fagi. Cała procedura przesyłania takiego materiału biologicznego nie jest taka prosta jak by się mogło wydawać, istnieje szereg uregulowań w tym zakresie. To również ma na celu ograniczenie dostępu do technologii dual use przez osoby niepożądane.

Uważam, że pewne ustępstwa od idei wolności nauki będą niestety nieuniknione. Jeśli już dziś nie zgadzamy się na manipulacje na ludzkim genomie i na klonowanie człowieka, to również trzeba będzie zgodzić się na pewne ustępstwa w zakresie wolności badań, które w sposób oczywisty mogą być użyte przeciw społeczeństwom. Mam tutaj na myśli przede wszystkim badania nad patogenami, które mogłyby posłużyć do ataków bioterrorystycznych.

hlbiotech
W programie konferencji przewidziane jest m. in. wystąpienie przedstawiciela amerykańskiej Narodowej Rady Naukowej ds. Biobezpieczeństwa (NSABB). Amerykanie dosyć intensywnie zajmują się problematyką dual use. Czy planowana jest w przyszłości współpraca PAN-u z Amerykanami ale również z innymi państwami dotycząca działań na rzecz biobezpieczeństwa?

prof. Górski
W tej chwili nie mogę jednoznacznie odpowiedzieć na to pytanie. Idea naszej konferencji zrodziła się pod koniec lutego br. i wtedy zdaliśmy sobie sprawe z rosnącej wagi tego zagadnienia. Ja myślę, ze jeśli polski Rząd i odpowiednie ministerstwa dojdą do wniosku, że potrzebna jest taka współpraca, to z pewnością PAN włączy się w pomoc w rozwiązywaniu tego problemu. Natomiast nasza listopadowa konferencja jest pierwszym sygnałem ze strony PAN-u, że taki problem istnieje. Są rownież instytucje wojskowe, jak chociażby Wojskowy Instytut Medyczny, który organizuje konferencję dotyczącą problemu bioterroryzmu z medycznego punktu widzenia. Mamy więc podstawy teoretyczne i praktyczne, aby taką współpracę nawiązać i kooperować z zagranicznymi partnerami.

hlbiotech
Jakie działania podejmuje PAN wśród naukowców. Czy organizowane są jakieś szkolenia związane z tematyką dual use dla badaczy? W szczególności mam tutaj na myśli biotechnologów i mikrobiologów.

prof. Górski
Myślę, że nasza konferencja jest pierwszym istotnym krokiem w tym kierunku.

hlbiotech
Serdecznie dziekuję za rozmowę oraz życzę Panu profesorowi i wszystkim, którzy wezmą udział w konferencji, ciekawej i owocnej dyskusji.

———————————
Przeczytaj również:
- Międzynarodowa konferencja nt. tzw. podwójnego zastosowania (dual use)