W dniach 09-10 listopada br. odbyła się w Pałacu Prezydenckim w Warszawie pod patronatem UNESCO oraz Prezesa PAN międzynarodowa konferencja “The advancement of science and the dilemma of dual use: Why we can’t afford to fail” poświęcona problematyce podwójnego zastosowania i etyce w badaniach naukowych. Organizatorem konferencji była Polska Akademia Nauk (PAN).

“The advancement of science and the dilemma of dual use:
Why we can’t afford to fail”.

Rozwój technologii, a w szczególności biotechnologii, biologii molekularnej i innych nauk o życiu (Life Sciences) w ostatnich kilkunastu latach zrewolucjonizował między innymi medycynę i rolnictwo oraz przyczynił się do rozwoju gospodarczego wielu państw. Jednak te same technologie, które służą społeczeństwu, mogą być wykorzystane przez terrorystów. Mówi się więc, że technologie te mają podwójne zastosowanie. O etycznych, ale również o technicznych aspektach związanych z problematyką dual use, w szczególności w naukach o życiu (biotechnologii, biologii molekularnej, biomedycynie, wirusologii i mikrobiologii) dyskutowali wybitni naukowcy z całego świata, którzy zostali zaproszeni przez Polską Akademię Nauk do przedstawienia swoich wykładów oraz wymiany doświadczeń w kwestii dual use.

Prof. Andrzej Górski - Wiceprezes PAN
i Przewodniczący Komitetu
Organizacyjnego Konferencji.

Przybyłych gości powitał profesor Andrzej Górski - Wiceprezes PAN i Przewodniczący Komitetu Organizacyjnego Konferencji oraz - w imieniu prezydenta - generał Roman Polko, który krótko wspomniał o konieczności zachowania równowagi pomiędzy wolnością i bezpieczeństwem, które czasem wolność tą ogranicza. Kilka słów powitania wygłosili również prof. Michał Kleiber - prezes Polskiej Akademii Nauk oraz Doradca Społeczny Prezydenta RP i prof. Christiane Bernard z Komisji Europejskiej.

Pierwszy odczyt zatytułowany “The dual responsibility of scientists” wygłosił prof. Jean-Pierre Alix (CNRS - Francja). Mówił on między innymi o zmianach, jakie w ostatnich latach zaszły w społeczeństwie dzięki rozwojowi nauki, ale także o tym, że konieczny jest dialog pomiędzy społeczeństwem i naukowcami, szczególnie reprezentantami szybko rozwijających się dziedzin jak biologia czy nanotechnologie. Należy przy tym zachować równowagę między racjami naukowców, bezpieczeństwem i wolnością.

Prof. Laura Teodori (Department of Biotechnology, National Agency for New Technology, Energy and Environment - Włochy) w prezentacji pt. “The problem of unequal access to the benefits of science, with special regard to genetic engineering and information technology resources: Our role as scientists” mówiła o dysproporcjach w dostępie do technologii, na przykład internetu, a dalej - w dostępie do osiągnięć biotechnologii oraz wynikających z nich korzyści zarówno wewnątrz różnych populacji jak i pomiędzy całymi narodami. W XXI wieku, który określany jest mianem wieku nauk biologicznych, pojawia się problem biotechnologii dzielącej ludzi ze względu na różny dostęp do osiągnięć naukowych, jak choćby diagnostyki. Naukowcy powinni w swojej pracy zaangażować się także w odpowiedź na potrzeby zwykłych ludzi

Prof. Christiane Bernard (Head of Sector, Security Research, DG Enterprise, European Commission, Bruksela, Belgia) opowiedziała o zaangażowaniu Komisji Europejskiej w zakresie badań dotyczących dual use. Komisja Europejska opracowała w 2007 roku broszurę “Ethics for researchers” (”Etyka dla naukowców”). Zwróciła także uwagę, że do problemów dual use należą takie zagadnienia jak odpowiednie zarządzanie kamerami śledzącymi ludzi, ochrona danych czy nawet tworzenie różnego rodzaju sensorów (czujników) - stwarzają one zagrożenie w przypadku, gdy terroryści dowiedzą się, jakich substancji czujnik nie wykrywa, np. gdy bada on czystość wody pitnej. W przypadku ubiegania się o finansowanie badań przez KE należy pamiętać, że rozważy ona dokładnie ryzyko i korzyści płynące z badań.

Prof. Vivienne Nathanson (BMA/WMA) - “Dual use: Do ethical codes help or hinder?“

Prof. Vivienne Nathanson (Director of Professional Activities, British Medical Association (BMA)/World Medical Association (WMA) - Francja) odniosła się do tematu stworzenia kodeksów etycznych dla naukowców. Istotne jest to, że takie kodeksy są zwykle przestrzegane, nawet jeśli nikt się do tego oficjalnie nie zobowiązuje (np. przysięgą). Prof. Nathanson podkreśliła, że ważne jest także odpowiednie edukowanie naukowców tak, aby rozważnie decydowali, czy postepują dobrze, czy źle i aby umieli prowadzić dialog: między sobą, dyskutując własne projekty i analizując, czy nie prowadzą badań o potencjalnym charakterze dual use oraz ze społeczeństwem, słuchając ludzi i ich niepokojów. Warto, aby naukowcy porozumieli się z lekarzami, którzy mają swój własny kodeks etyczny. Prof. Nathanson przypomniała też, że naukowcy są grupą cieszącą się ogromnym społecznym zaufaniem stąd potrzeba dużej odpowiedzialności w prowadzonych badaniach.

Prof. Avrum Gotlieb (FASEB) - “Security and science: Striking a balance“

Prof. Avrum Gotlieb (Vice President-Elect for Science Policy, Federation of American Societies for Experimental Biology (FASEB) - Kanada) mówił o odpowiedzialności naukowców za badania, których się podejmują, szczególnie jeśli badania te niosą możliwość podwójnego wykorzystania. Konieczne jest porozumienie badaczy i osób zajmujących się bezpieczeństwem, zachowanie równowagi pozwalającej na rozwój badań przy jednoczesnym zapewnieniu bezpieczeństwa publicznego. Według FASEB zadanie to należy do naukowców, to oni muszą być świadomi zagrożeń niesionych przez wyniki ich pracy. Należałoby także opracować sposób odróżnienia badań szczególnie ryzykownych (podczas konferencji wielokrotnie zgodzono się, że wyniki wszystkich badań potencjalnie mogą być wykorzystane przeciw ludziom, ale niektóre niosą bardziej rzeczywiste zagrożenie). Problem stanowi to, jak zdefiniować takie szczególnie niepokojące badania (DURC - ang. Dual Use Research of Concern) i kto ma dokonać stosownej oceny. Według FASEB decyzję powinien podjąć sam badacz, który w takim razie potrzebuje odpowiedniego przeszkolenia. Niezbędna jest także współpraca z innymi naukowcami. Ważne jest osiągnięcie globalnego kompromisu, ustalenie wskazówek czy też regulacji, których wszyscy będą przestrzegać.

Reprezentant brytyjskiego The Royal Society, prof. Roderick Flower , przedstawił prace prowadzone przez tę organizację w kierunku uświadamiania ludzi o istnieniu problemu dual use i ograniczania ryzyka niewłaściwego wykorzystania wyników badań w zakresie Life Sciences. The Royal Society po raz pierwszy zajęło się tym zagadnieniem w 2004 na spotkaniu “Do no harm” a obecnie prowadzi specjalną stronę internetową poświęconą problematyce dual use.

Prof. Flower powiedział między innymi, że fakt, że badania niosą ryzyko niebezpiecznego dla ludzi wykorzystania ich wyników nie oznacza, że nie powinny być one prowadzone. Dobry przykład na poparcie tych słów pokazał prof. Stephan Becker (Center for Biological Safety, Robert Koch-Institut (RKI) - Niemcy), który mówił o badaniach nad skrajnie niebezpiecznymi patogenami (np. wirusami powodującymi gorączki krwotoczne): badania te są konieczne, ale naukowcy podjęli wiele kroków, aby zminimalizować ryzyko przypadkowego uwolnienia tych patogenów czy dostania się ich w niepowołane ręce.

Drugiego dnia konferencji historię prac UNESCO - jednej z agend ONZ - nad zagadnieniami etycznymi dla naukowców przedstawił prof. Henk ten Have (Director of Ethics of Science and Technology, UNESCO, Francja). Temat ten można zgłębić na stronach internetowych organizacji.

Prof. Jean-Pierre Alix (CNRS, z lewej) i Prof. David Franz (NSABB, z prawej)

Prof. David Franz , przedstawiciel amerykańskiej Narodowej Rady Naukowej ds. Biobezpieczeństwa NSABB (Midwest Research Institute, Kansas State University & the Military Academy at West Point, USA) przedstawił zagadnienie dual use jako problem międzynarodowy. Mówił o pewnych kontrowersyjnych publikacjach naukowych, gdyż NSABB doradza naukowcom i wydawcom w kwestiach związanych z dual use. Dodał on jednak, że do tej pory nie wstrzymano żadnej publikacji, która zagrażałaby bezpieczeństwu narodowemu.

Prof. Bogusław L. Smólski (NCBiR, z lewej)
i Allison Chamberlain (SERCEB, z prawej)

Doradztwem i opiniowaniem artykułów naukowych zajmuje się też oddział SERCEB (Southeast Regional Center of Excellence for Emerging Infections and Biodefense) - The Policy, Ethics and Law (PEL) Core, którego sposób działania przedstawiła Allison Chamberlain w prezentacji “Biodefense science and security: Experiences with dual-use review within a university consortium”. O sposobie i wynikach ich pracy można przeczytać w artykule “Practical Experiences in Dual-Use Review“, który ukazał sie na łamach “Science” w czerwcu tego roku.

Prof. Jo L. Husbands - “Engaging the international scientific community in
issues of dual use research: The experience of the NAS and the InterAcademy Panel”

O międzynarodowych pracach różnych organizacji poświęconych dylematom podwójnego wykorzystania wyników badań mówili też przedstawiciele amerykańskich Narodowych Akademii Nauk (NAS) - prof. Jo L. Husbands (Policy & Global Affairs Division, National Academy of Sciences, Washington, D. C., USA) i prof. Glenn Schweitzer (Division of Europe & Eurasia, National Academy of Sciences, Washington, D.C., USA).

Prof. Berna Arda - “What can we say about dual use in the light of historical cases?”

Prof. Berna Arda (Ankara University School of Medicine - Turcja) powiedziała o historii niehumanitarnie prowadzonych badań, aż do dzisiejszych przykładów wykorzystania osiągnięć nauki przeciw ludziom (na przykład badania USG określające płeć dziecka i usuwanie płodów żeńskich). Uczona wskazała na konieczność większego skupienia się na jednostce i jej prawach. O etyce związanej z publikacją potencjalnie niebezpiecznych wyników i wolności naukowców do wyrażania swoich opinii i wyników mówił prof. Jeremy Theobald z COPE (Committee on Publication Ethics). Zapowiedział on także nieodległe pojawienie się nowego czasopisma poświęconego w całości potencjalnie niebezpiecznym publikacjom.

W ostatnim panelu konferencji przedstawiono krótkie prezentacje, m.in:

• prof. Zbigniew Szawarski (Uniwersytet Warszawski): o tym, dlaczego naukowcy czasem przechodzą na złą stronę mocy i mogą pomagać terrorsytom i jak możemy temu zapobiegać;
• prof. Artur Łączyński (Catholic University in Leuven, Belgia): o potencjalnym wykorzystaniu różnego rodzaju pestycydów w atakach na ludność cywilną;
• prof. Agnieszka Lekka-Kowalik (KUL): podejście filozofa do tematu odpowiedzialności naukowców za ich pracę i za społeczeństwo;
• prof. Beatrice Ioan (University of Medicine and Pharmacy “Gr. T. Popa Iasi”, Rumunia): o dopingu w sporcie i ryzyku wykorzystania w tym celu osiągnięć mających służyć terapii genowej oraz jakie to może nieść konsekwencje;
• prof. Marek Czarkowski (Akademia Medyczna w Warszawie): o tym, że w Polsce nie ma nikogo, kto zajmowałby się problemem dual use i jakie organy należałoby ustanowić oraz kto powinien w nich zasiadać, także krótko o tym, jakie w Polsce istnieją zagrożenia związane z badaniami o charakterze dual use.

Prof. Raymond E. Spier - Mowa podsumowująca konferencję

Konferencję podsumował emerytowany profesor z Wielkiej Brytanii - Raymond E. Spier, redaktor naczelny czasopisma “Science & Engineering Ethics“.

Wykłady i prezentacje przedstawione w ramach konferencji:

PIĄTEK, 09.10.2007
 
• The dual responsibility of scientists
  J.-P. Alix
  Centre National de la Recherche Scientifique (CNRS), Paryż, Francja
• The problem of unequal access to the benefits of science, with special regard to genetic engineering and information technology resources: Our role as scientists
  L. Teodori
  Italian Agency for New Technology, the Energy and the Environment (ENEA), Rzym, Włochy
• Dual use: Regulatory and ethical issues in a European perspective
  C. Bernard
  European Commission, Directorate General Enterprise, Security Research Programme, Bruksela, Belgia
• Ethical aspects of the dual use dilemma
  S. Miller
  Director, Centre for Applied Philosophy and Public Ethics, Canberra, Australia
• Philosophical aspects of dual use
  S. Pustovit
  President, Ukrainian Association on Bioethics, Kijów, Ukraina
• Dual use: Do ethical codes help or hinder?
  V. Nathanson
  Director of Professional Activities, British Medical Association/ World Medical Association, Ferney-Voltaire, Francja
• Biomedical research in the developing world – A double-edged sword
  A. Dhai
  Director, Steve Biko Centre for Bioethics, University of the Witwatersrand Medical School, Johanesburg, RPA
• Are there two modes of logic? A view of medicine ethics in regard to the problem of dual use in contemporary Japan
  H. Hashi /
  Department of Philosophy, University of Vienna, Wiedeń, Austria / Institute of Oriental Studies, Tokyo University, Tokio, Japonia
• Security and science: Striking a balance
  A. Gotlieb
  Vice President-Elect for Science Policy, Federation of American Societies for Experimental Biology (FASEB)/ Chair, Department of Laboratory Medicine and Pathobiology, Faculty of Medicine, University of Toronto, Toronto, Kanada
• Reducing the potential for the misuse of life science research
  R.J. Flower
  FRS, William Harvey Research Institute; Member of the Council & Chair, Committee on the Scientific Aspects of International Security, the Royal Society, Londyn, Wielka Brytania
• Microbiological research in an age of bioterrorism – An Israeli perspective
  D. Friedman
  Institute for National Security Studies (INSS), Tel Aviv University, Tel Awiw, Izrael
• Research on highly pathogenic viruses in the context of the dual-use problem
  S. Becker
  Center for Biological Safety, Robert Koch-Institut, Berlin, Niemcy

SOBOTA, 10.11.2007

• UNESCO activities in science ethics
  H. ten Have
  Director, Division of Ethics of Science and Technology, UNESCO, Paryż, Francja
• The dual-use dilemma: An international challenge and opportunity
  D. Franz
  Chair, National Science Advisory Board for Biosecurity, National Institutes of Health, Bethesda, M.D./ Midwest Research Institute, Frederick, USA
• Engaging the international scientific community in issues of dual use research: The experience of the NAS and the InterAcademy Panel
  J. Husbands
  Policy & Global Affairs Division, National Academy of Sciences, Waszyngton, USA
• Preventing proliferation of biological weapon capabilities in the former Soviet Union: From foreign assistance to international partnership
  G. Schweitzer
  Director, Division of Europe & Eurasia, National Academy of Sciences, Waszyngton, USA
• What can we say about dual use in the light of historical cases?
  B. Arda
  Chair, Ethics Committee, Turkish Medical Association, Ankara, Turcja
• Editorial freedom and how the editors will COPE
  J. Theobald
  Treasurer, Committee on Publication Ethics (COPE), Londyn, Wielka Brytania
• Managing dual-use technology: It takes two to tango
  D.T. Mourya
  National Institute of Virology, Pune, Indie
• The challenges of the misuse of science and technology in Japan
  K. Furukawa
  Research Institute of Science and Technology for Society/ Japan Science and Technology Agency, Tokio, Japonia
• Biodefense science and security: Experiences with dual-use review within a university consortium
  A. Chamberlain
  SERCEB Policy, Ethics and Law Core, Duke University, Durham, USA

Krótkie komunikaty przedstawione w SOBOTĘ, 10.11.2007

• The liberty to decide on dual-use biomedical research: An acknowledged necessity
  E. Keuleyan
  Department of Clinical Microbiology, Medical Institute, Ministry of the Interior, Sofia, Bułgaria
• The possible dual use of results from research on pesticide application
  A. Łączyński /
  Faculty of Bioscience Engineering, Catholic University in Leuven, Leuven,Belgia
• Dual use in Poland: Still more opportunities than threat
  R. Harmoza
  Transformation Department, Ministry of National Defence, Warszawa, Polska
• Why science cannot be value-free
  A. Lekka-Kowalik
  Department of Philosophy, John Paul II Catholic University of Lublin, Lublin, Polska
• Are we bound to fail? Archive X versus Logarithms
  Ł. A. Turski
  Center for Theoretical Physics of the Polish Academy of Sciences/ Department of Mathematics and Natural Sciences, Cardinal Wyszyński University, Warszawa, Polska
• Technical aspects of the identification and classification of products of potential dual use
  J. Jagielski
  Deputy CEO, Export Management Systems, Warszawa, Polska
• Genetic doping - The “dark side” of the therapy
  B. G. Ioan
  President, Bioethics Commission of the Romanian College of Physicians, University of Medicine and Pharmacy, Iasi, Rumunia
• Medicine and terrorism
  Z. Szawarski
  Faculty of Philosophy and Sociology, University of Warsaw, Warszawa, Polska
• The dilemma of dual use from the perspective of the Polish Chamber of Physicians
  M. Czarkowski
  Center for Bioethics, Polish Chamber of Physicians, Warszawa, Polska
• The potential dual use of online pharmacies
  S. Letkiewicz
  Upper Silesian Advanced School of Business, Polska

oprac. własne Marta Warsińska

———————————
Przeczytaj również:
- Rozmowa z profesorem Andrzejem Górskim o konferencji poświęconej problematyce tzw. podwójnego zastosowania (dual use) w badaniach naukowych
- Międzynarodowa konferencja nt podwójnego zastosowania (dual use)